Merking eftir Fríðu Ísberg

 

This is the way the world ends

Not with a bang but a whimper.

        

Forsíða skáldsögunnar Merking eftir Fríðu Ísberg er listaverk eftir Kristínu Helgu Ríkharðsdóttur og Kristínu Karólínu Helgadóttur kallar fram í huga mér ljóðið the Hollow Men eftir T.S. Eliot, sem lýkur á þessum ekkert sérstaklega hressandi og margívitnuðu orðum. Saga Fríðu fjallar einmitt um einhvers konar endalok, endalok einhvers sem er kannski ekki alveg ljóst hvað var. Í þessu bloggi ætla ég að setja fram nokkrar pælingar út frá bókinni sem ég vona að hressi og kæti einhverja og veki mögulega einhver viðbrögð.  Rétt er að taka fram að pistilinn innihelur spilliefni fyrir þá sem ekki hafa lesið bókina. 

Fyrst er til þess að taka að þessi skáldsaga tilheyrir geirabókmenntum, hér er á ferðinni vísindaskáldsaga af gerðinni framtíðardystópía. Hér sver hún sig í ætt með 1984 George Orwell, Handmaid's tale Margret Atwood og Clockwork Orange eftir Anthony Burgess. Tengingin sem mér finnst samt áleitnust eru bresku þættirnir Black Mirror, en þættirnir Nosedive og 15 million merits koma upp í hugann. Hér er fjallað um framtíðarsamfélag þar sem fólki er skipt upp í hópa með því að beita sálfræðiprófi sem mælir samkennd. Slík flokkun á fólki er viðvarandi þema í svona bókmenntum, en flokkunarkerfið sem Fríða bíður upp á er óvenjuögrandi - því hvern myndi ekki vilja búa í samfélagi þar sem samkennd einkennir alla sem þú umgengst? Ólíkt samfélagsmiðlavíti t.d. Nosedive þar sem yfirborðskennd like annarra eru það sem skiptir máli, er hér um vísindalegt alvörupróf að ræða samkvæmt rökvísi heims bókarinnar, og í rauninni fáir sem draga gildi þess í efa í bókinni. Samskipti fólks við rafrænar mælingar snjalltækja hefur náð nýjum hæðum í verkinu og ræða allir við rafræna veru sem heitir Zoë sem er arftaki Siri og Alexu. Það eru komnar lestir í Reykjavík og byggð í Viðey. 

Hugmyndin um Merkinguna sem er þungamiðja verkisins er að hægt sé að mæla samkennd með viðbrgöðum við svipbrigðum fólks og þá er viðfangið tengt við heilaskanna af einvherju tagi. Ekki virðist vera hægt að svindla á prófinu með einföldum hætti. Sálfræðingafélag Íslands (SÁL) er leiðandi afl í beitingu þessa prófs. Þeir sem ná prófinu eru svo merktir og fá ákveðinn status í samfélaginu - ákveðin hverfi eru merkt, fyrirtæki o.s.frv. Til stendur að gera merkingu að skyldu fyrir alla og þar með yrði komið á einu alsherjar aðskilnaðarkerfi sem nær yfir allt samfélagið. Þeim sem ekki ná eru svo boðnir sálfræðitímar, og jafnframt eru til lyf sem geta þjónað sem hluti af meðferðinni. Ísland virðist vera leiðandi í heiminum á þessu sviði. 

Eitt af því sem er mjög heillandi og áleitið við sögu Fríðu er hversu aðlaðandi og svona eins og enskir (og kannski Tristan) myndu segja seductive þessi hugmynd er. Mér finnst hérna vera hægt að draga upp hliðstæðu við bólusetningarskyldu sem mörgum er hugstæð á okkar tímum. Nú er að orðið þannig víða um lönd að einungis "merktir" (bólusettir) fá aðgang að ýmsum gæðum (ferðalögum/ ákveðnum störfum/ veitingahúsum).... Eftirlitsiðnaðurinn með Heilsuveru (niðurstaða prófsins birtist einmitt með svipuðu hætti og gögn á Heilsuveru)  og ÍE í fararbroddi blómstrar. Og allt er þetta í nafni lýðheilsu og öryggis, sem er vitaskuld gott og blessað - en merkingin í bók Fríðu hefur mjög sambærilegu hlutverki að gegna - viljum við ekki losna við lygara, fíkla og þjófa úr umhverfi okkar, alveg eins og við viljum ekki smitast af Covid19? Er frelsið, réttur til einkalífs, réttur yfir eigin líkama einhvers virði ef í boði er heilsa og öryggi? 

Tristan og Eyja eru tvær persónur bókarinnar sem eru í vanda vegna sífellt stærri yfirráða merkingarsinna. Ein snilldin hjá Fríðu er að þau koma úr andstæðum samfélagsáttum. Tristan er ungur maður með brotna fortíð sem er mikill andstæðingur prófsins, neitar að sitja það en hefur leiðst út í eiturlyfjaneyslu og afbrot. Eftir því sem sögunni vindur fram fær maður stöðugt meiri og meiri samúð með Tristan og það er augljóst að hann mun ná prófinu þvi hann er mjög empatískur karakter. Fíknin sem hann glímir við, en hann er háður Trexi sem er lyf sem hann fékk fyrst í tengslum við sálfræðimeðferðir sem áttu að gera honum auðveldara að ná prófinu, en kemur síðan í ljós að það er alls ekki góð hugmynd að nota það, en þá er búið að gera heilan hóp fólks að fíklum: og þetta er ábyrgð sálfræðingana sem hafa þvegið hendur sínar af þessu og hampa nú prófinu sínu góða. Tristan er jafnframt notaður af andstæðingum merkingarinnar til að skora samúðarstig. Umræða samtímans um vandamál drengja og ungra karlmanna er endurspegluð með einhverjum hætti hérna og líka pælingar um greiningar, Rítalín og fleira. Þetta eru eldfim og flókin mál. Eyja hins vegar er einhvers konar útrásarvíkingur, ófyrirleitin í viðskiptum og einkalífi hefur hún náð langt í starfi, en nú þegar stefnir í að hún verði að sæta merkingu veit hún að hún mun aldrei ná henni. Hún er líka fíkill og reynir að svindla á prófinu með lyfjanotkun sem tekst ekki, hún lýgur og svindlar en allt kemur fyrir ekki. Þegar við horfum á hana verður freistingin til að segja að kannski væri einmitt bara besta mál að fá svona merkingarskyldu.... En þannig er merkingin ekki bara leið til að afmarka einhverja efri millistétt, málið er flóknara. 

Karlar sem hata konur koma við sögu eins og víðar. Ein aðalpersónan glímir við ótta við eltihrelli og er það mál allt frekar óþægilegt og mjög raunverulegt. Svo er að skilja að hann nái prófinu og þar með er ákvarðað að hann sé ekki hættulegur - en lögreglan virðist í öllu fara eftir niðurstöðum sálfræðilegra mælinga og prófa. Ég er reyndar ekki alveg viss með hvernig á að túlka söguna um Daníel og Vetur, nema að líklega sem viðvörun um að svona fyrirbæri eins og prófið sé í rauninni gervilausn. Svo er annað það að auk þess að vera fórnarlamb misheppnaðra sálfræðitilrauna kemur Tristan frá heimili sem er brotið vegna heimilisofbeldis - og hann og bróðir hans eru í bráðri hættu á að taka á sig syndir föður síns og feðra, og það er alveg morgunljóst að þarna er vandamál sem prófið nálgast það ekki að horfast í augu við eða gera einhverja tilraun til að leysa. Sálfræðileg lausn af þessu tagi leiðir algjörlega hjá sér þær rætur vandamála sem Tristan og fólk i hans stöðu eiga rætur sínar í félagslegu óréttlæti og vanrækslu - þær einblína á einkenni en ekki orsakir. 

Fríða notar tungumálið mjög skemmtilega og sérstaklega varðandi Tristan, sem segir alltaf "einhvern meginn", notar mikla ensku og skilur ekki "að hvetja til dáða" ....og þegar hann er í yfirheyrslu hjá lögreglunni er honum boðinn túlkur. Móðir hans, Alexandría notar líka "einhvern meginn" og þegar hún hittir Vetur, sem er kennari systur Tristans, Naómí, leiðréttir Vetur hana með nokkuð yfirlætislegum hætti. Þessi pæling er mjög áhugaverð og lýsir held ég frekar íslenskum samtíma en nokkurn tíma einhverju framtíðarsamfélagi. 

Líkt og í smokkfiskleiknum, sem ég skrifaði nýlega um er hér ákveðin glíma við mannskilning - í einu af bréfunum til Laílu skrifar Tea "undir mjúkum feldinum er dýr sem er gráðugt og grimmt og hugsar bara um eitt: að lifa af." (194) Þarna lýsir hún hreinræktaðri sýn í anda Thomas Hobbes - og spurnigin hvort að allt með merkninguna sé ekki í raun í þessum anda (þó hún setji þetta reyndar fram sem rök á móti henni). Hobbes taldi að við þyrftum einvaldinn (Leviathan) til að hemja okkur; í heimi merkingar hefur prófið, sálfræðingarnir, lyfin og allt batteríið komið í stað hans til að halda okkur í farvegi sem er samfélagslega ásættanlegur. 

Eliot var eitthvað tens á því að allt væri á leið til fjandans þarna fyrri hluti 20. aldar, og er enn er allt á leið þangað - til að tengja við annað verk tilvísað hér í upphafi - holu mennirnir eru í raun appelsínur með gangverk - við erum ekki heilar manneskjur heldur bara safn merkimiða sem einhver nafnlaus kerfi klína á okkur. 

Smokkfisksleikurinn

keep you doped with religion, sex and TV
and you think you're so clever and classless and free
but you're still fucking peasants as far as I can see (John Lennon) 

(fyrirvari þetta er skrifað í einangrun og Covid frændi enn aðeins með tök á mér, en læt samt vaða, svo öll vitleysa eða óskýrleiki skrifast á hann, já og þetta inniheldur spoilera. Ég biðst líka afsökunar ef ég er eitthvað að klúðra með nöfnin, reyni mitt besta) 

Hér sjáum við  hinn meistaralega aðalleikara í Squid Game, Lee-Jung jae, túlka aðstæðu persónu sinnar Gi-hun þar sem hann á bókstaflega lífið undir því að ná formi af regnhlíf úr sykurplötu án þess að brjóta það. 

Þessir ofbeldisfullu og skelfilegu þættir slógu rækilega í gegn á Netflix í haust og það er fyrir marga hluta sakir áhugavert. Í fyrsta lagi að þetta eru kóreanskir þættir með mjög litla beina tengingu við vestræna hluti. Í öðru lagi eru þeir mjög ógeðfelldir og ágengir, og í þriðja lagi fela þér í sér algjörlega skilyrðislausa fordæmingu á kapítalísku neyslusamfélagi samtímans, nokkuð sem ég held að kanski hafi að einhverju leyti farið framhjá einhverjum aðdáenda þáttanna. Ég ætla að gera tilraun til að koma með tilgátur um nokkra lykilþræði í boðskap þáttanna hér að neðan. 

Skuldsetning sem valda- og kúgunartæki. Þegar leikendurnir sem hefur verið safnað á staðinn ætla að rökræða við böðla sína þá eru þeim sýnd nokkur dæmi um það hversu skuldsett nokkur þeirra eru, og þannig hafa fórnarlömbin verið fundin og þannig eru þau göbbuð til að halda áfram - vonin um að losna úr skuldahelsinu gerir þau að morðingjum og ómennskum skrímslum (ekki öll samt). Þannig virkar kapítalisminn: neysluhyggja og samkeppni, fjármögnuð með skuldasöfnun gerir okkur að leiksoppum auðvaldsins. David Graeber greinir þetta fyrirbæri mjög glæsilega í meistaraverknu Debt, the first five thousand years og víðar.

Ein lykilsaga og mantra kapítalismans er að peningarnir komi til þeirra sem eru "duglegir". Og framanaf í þáttunum þá fáum við það á tilfinninguna að Gi-hun sem við sjáum hér að ofan sé bara einhver auli, spilafíkill og vitleysingur sem hafi klúðrað öllu. En um miðbik þáttaraðinnar kemur í ljós að ófarir hans koma til vegna þess að hann missir vinnuna í niðurskurði og þaðan fór allt niður á við hjá honum. Svipaða sögu er að segja um flesta leikmenn sem við kynnumst, þeirra ófarir tengjast ólíkum ytri aðstæðum en ekki einhverjum skorti á "dugnaði". 

Afmennskun auðvaldsins. Í samtali Gi-hun og Oh il-Nam í síðasta þættinum kemur fram að hvati hans til að skapa þetta ógeðslega algjörlega siðblinda drápsbatterí hafi verið "að honum leiddist". Nú á tímum me-too, og ýmissa afhjúpana um ýmsa áhrifamenn (fyrst og fremst menn, það er víst þannig, þeas. karlmenn) verður að segjast að þó að þetta sé náttúrulega ýkt þá er þetta eitthvað sem er raunverulegt og við skyldum óttast. Framsetningin á ógeðslegu auðmönnunum (the VIPs) er svo líka ýkt og áhugaverð, en manni finnst það óþægilega einhvern veginn raunhæft.... Trú mín á eina prósentinumer semsagt engin. Því miður. (Greaber á víst þann frasa :-) ) 

Peningar skipta öllu, mannslíf engu. Bæði í Debt the first 5,000 years og í nýju bókinni The Dawn of Everything (meðhöfundur David Wengrow) að hugmyndin sem er ríkjandi í vestrænum samtíma (og þar með í heiminum öllum) um eignarrétt eigi rætur sínar í rómarrétti og sé eiginlega fullkomin og algjör sturlun. Eignarsamband mitt við hlut er þannig að ég get gert hvað sem mig lystir við hann. Eignarkonseptið á svo rætur í þrælahaldi, og eignarhaldi heimilisföðurins á konu sinni og börnum (hann rekur m.a. hvernig einhverjir rómverjar létu lífláta börn sín fyrir einhver smásakir). Eignarhald okkar yfir okkar eigin líkama (við erum eiginlega okkar eigin þrælahaldarar) gerir það svo að við áltíum að við getum með einhverjum samningum afsalað okkur líkama og limum til að taka þátt í einhverjum leik eða losna undan skuldum. Þannig skrifa allir undir einhverja samninga og þar með á það að taka þátt í leik sem endar með lífláti ef þú nærð ekki í mark bara að vera í lagi - og þetta gengur fullkomlega upp í svona hrákapítálískri rökfræði. Samningar sem fólk sem er framarlega í íþróttum, Hollywood og tónlist eru í raun af svipuðum toga. 

Annað áleitið atriði er mannskilningurinn sem liggur svona leikjum til grundvallar, en það er í raun heimspekingurinn Hobbes sem lýsti náttúrulegu ástandi mannsi sem bellum omnia contra omnes - lífinu án yfirvalds sem nasty brutish and short, eða eins og rómverjar (ath!) sögðu homo homini lupus. Þessi grundvallar neikvæða sýn á manneðlið er í raun það sem Graeber og Wengrow eru að gagnrýna í verki sínu um dagrenningu alls. Nútíma útgáfur af því að "sanna" þessa sýn eru svo tilraunir í félgassálfræði, eins og Stanford Prison tilraun Zimbardos og hlýðnitilraunir Milgrams - en báðar þessar tilraunir hafa sætt mikilli gagnrýni undanfarið (hlekkir að neðan). Í áðurtilvitnuðu samtali Gi-hun og Oh il-Nam kemur sá gamli (sem er frábærlega leikinn af O Yeong-su, og frábært að láta krúttlega gamla kallinn vera mesta drullusokkinn af öllum) með þau undarlegu rök að þar sem að fólk sé hvort sem er upp til hópa drullusokkar þá væri það bara í lagi að gera eitthvað á borð við það sem hann gerði. Með því að setja fólk í aðstæður eins og gert er í þessu þáttum og hefur verið gert í ýmsum tilraunum framkallast náttúrulega als konar hegðun, en það er fráleitt að halda því fram að það sanni einhliða eitthvað um illsku sem búi eðlislægt innra með okkur öllum. 

Annað sem er áhugavert er sú brenglaða siðferðiskennd sem kemur fram í því að í leikunum upplifi leikmenn réttlæti sem þau hafi aldrei upplifa úti í samfélaginu, og þannig verða aðalskipuleggjendur ægilega heilagir þegar kemur í ljós svindl, og biðja þátttakendur með miklum tilþrifum afsökunar. Ekki er hugsað um óréttlætið sem gerði að þau eru komin á þennan stað, og þar að auki hikar þeir svo ekki við að breyta aðstæðum til að gera leikinn meira spennandi fyrir the VIPs. 

En snilld þátttanna að Gi-hun býr yfir einhverju öðru og setur manngildið hærra en peningana, þó hann taki þátt í ofbeldinu verður hann meira og meira afhuga því. Einkum er atriðið þar sem hann vill hætta leik rétt áður hann er að sigra - bjarga lífi svikuls og ofbeldisfulls "vinar" í stað þess að taka á móti fáránlega stóru verðlaunafénu, og svo að hann snertir ekki verðlaunaféð þegar hann sleppur út. 

Greinilegt er að það verður önnur sería, og spennó að sjá hvert verður farið með þetta. Eitt atriði stendur verulega í mér, en það er hverjir verðirnir eru og hvernig var hægt að fá þá til að taka þátt i þessu blóðbaði, en þetta er oft vandamál í svona þáttum / kvikmyndum að illmenninn hafa einhvern óteljandi fjölda fólks til að fremja glæpi fyrir sig, en það er erfitt að skilja almennilega hvatann hjá þeim - þetta verður einkum áleitið eftir að hver Kapteinninn var kom í ljós. Ef þetta hefði verið sett fram sem e.k. költ hefði þetta mögulega getað meikað sens, en það er ekki þannig.

Squid Game á Netflix: Squid Game

Bækur Graebers: Debt the first Five Thousand Years - The Dawn of Everything

Gagnrýni á Stanford Prison tilraunina 

Gagnrýni á Milgram tilraunina

Lög og textar 4 - hinn gaurinn sem er fáviti

Þá er komið að fjórða pósti í þessum vinsæla flokki.  Að þessu sinni tek ég fyrir tegund laga þar sem mælandinn ávarpar einhvern einstakling sem er með einhverjum hætti of. Of tanaður (fer í ljós þrisvar í viku), of duglegur í ræktinni (línum skorinn), of menntaður (sjá að neðan), of frægur (alveg ofboðslega). Frummælandi lagsins er hins vegar með einhvers konar blöndu af minnimáttarkennd og yfirlæti - en er í (nánast) öllum tilfellum siðferðilega hafinn yfir viðfang lagsins, gjarna þá tengt einhvers konar einfaldleika, mögulega fátækt (sem er oft frekar skondið miðað við að höfundar eru gjarna tónlistarmenn sem hafa náð mjög langt).... Mjög gjarna er viðfangið nýlega tekið saman við fyrrverandi ástkonu frummælanda, en það þarf þó ekki að vera, stundum er þetta svona bara eitthvað af því bara. Þessi tegund laga virðist vera nánast að öllu leyti hluti af reynsluheimi karlmanna, Jolene er alls ekki svona lag ef einhver skyldi vera að hugsa um það.

Ég vel tvö svona lög sem mér finnast frekar skemmtileg, annað mjög vel þekkt og hitt síður. Fyrra lagið er með danska söngvaskáldinu C.V. Jorgensen og heitir Entertaineren. Hérna er ávarpaður eitthvað ógurlegt mikilmenni, hvers frægð og árangur er byggður á sandi, sem enginn virðist hafa fattað nema frummælandi lagsins. C.V. er nokkuð þekktur í heimalandi sínu, og er ágætis viðbót fyrir okkur á Íslandi að kynnast honum, en þekking á danskri rokktónlist virðist ekki ná mikið lengra en Kim Larsen. Lagið er fullt af geggjuðum línum - "du har studeret i New York London og Paris, kan udtale dig på et hidtil ukendt akademisk vis" ... og svo er hann líka "den legemliggjorde EDB" på turné med monologer uden mening i". Ekki er ólíklegt að laginu hafi verið beint gegn einhverjum ákveðnum einstaklingi sem var áberandi í Danmörku á áttunda áratugnum, en það er aukaatriði, lagið stendur fyrir sínu þó maður viti það ekki. Entertainerinn er klárlega "of menntaður" og "of frægur". 

Seinna lagið þekkja fleiri, Ed Sheeran, New Man. Hér er fjallað um nýjan unnasta, hugsanlega æskuástar frummælanda. Þetta er einn af þessum sem hefur staðið sig of vel í ræktinni, en það áhugaverðasta sem hann hefur þó tekið sér fyrir hendur er að láta bleikja á sér rassgatið, en ég vil ekki hugsa of langt um hvað það þýðir. Hitt sem mér finnst skemmtilegt er að hann er með tattoo sem hann skilur ekki. 

Íslensku lögin í þessum geira eru allmörg, hugsanlega mætti færa rök fyrir því að Útrásarvíkingurinn okkar í Mosanum sé þarna einhvers staðar nálægt, en ég er nú ekki viss.

Bubbi og ekkrettan

Það er kannski að æla á óstöðugan, en ég ætla aðeins að tjá mig um þetta með Bubbaplakatið ógurlega og fjarlægðu sígarettuna.

Fyrri hlutinn er flókið samband þessa við hið velloðna og illafmarkanlega hugtak "pólítísk rétthugsun" og hópaskiptinguna sem því tengist: góða fólkið og óða fólkið.

Ég skil þetta þannig að óða fólkinu finnst voða leiðinlegt að geta ekki birt myndskeið af sjálfu sér nöktu japlandi á pandaborgara (best af nýslátruðu) lesandi upp úr litla svarta sambó - án þess að einhverjir leiðindalattelepjandilopatreflar komi með einhverjar athugasemdir um athæfið; og ef ég skil umræðuna rétt þá jafngildir það að koma með athugasemd um eitthvað að "banna" það.

Og það má ekkert lengur.

Ekkert.

Og þegar lítil retta er tekinn úr munninum á Bubba litla, já þá tekur nú steininn úr (filterinn var örugglega farinn).

Þetta er skemmtilegt. En það ég tek frá þessu er þessi gjörningur býr til alveg nýtt verk, og verk þar sem fjarveran er miðpunkturinn. Það sem ég heillast af er ekkirettan sem er ennþá á myndinni og er í rauninni það sem myndin er af ef betur er að gáð.

Þetta minnir mig á Huldumannstyppið á Reðursafninu sem Arndís Bergsdóttir reit (meðal annars) um. .
Skoðiði myndirnir og pæliði í þessu.

Lög og textar 3: um lífið í skólanum

Það er áhugavert að sjá hvernig skólar og kennarar eru settir fram í menningarefni. Í bíómyndum eru ýmsar útgáfur, oft neikvæðar, en þó eru til myndir og þættir þar sem koma við sögu svona hetjukennarar og svoleiðis. Í dægurtónlist er hins vegar eiginlega alltaf um mjög neikvæða mynd af þessum geira mannlífsins að ræða og og ég bjóð til litla blöndu af enskum og íslenskum lögum af þessu tagi - tja - mögulega til að hressa okkur við eða eitthvað...

Skólalög - playlisti á Spotify

Við byrjum með Smiths - Headmasters Ritual. Morrissey er ekki að skafa utan af fyrirlitningu sinni á kennurum Manchesterborgar: "spineless swines, cemented minds" - áhugavert með hann þar sem hann er mikill ensku- og bókmenntamaður - en grunnskólagangann ekki verið hamingjurík virðist vera.

Næst skellum við okkur í langfrægasta af þessum lögum, Another Brick in the Wall. Kannski ofspilað og dáldill klisja, en ég hef alltaf dáldið gaman af skýringunni á því hvers vegna kennararnir eru svona ömurlegir - "when they came home at night their fat and psychopathic wives would beat them / within inches of their lives".... Roger Waters var nú samt held ég einhver listaskólafígúra eins og Morrissey en hvað veit maður. Myndbandið var geggjað töff.

Nú komum við heim og Mannakorn fjalla um Gamla skólann. Var alltaf smá hissa að Magnús Eiríksson hafi verið í Latínu í barnaskóla, en kannski féll það bara vel ínn í textann. Ekki sérstaklega hamingjuríkar skólaminningar, en þó ekki sama hrikalega beiskjan og hjá þeim ensku í fyrrii lögunum, og smá samúð með okkur kennaragörmunum: "Misupplagðir lúnir lærimeistarar"....

Og þá er það Gaggó Vest - svoldið svona uppblásinn Eitís slagari en góðir sprettir inn á milli. Smá húmor inn á milli en þó aðeins meiri beiskja en hjá Mannakornum - ræðan sem Egill flytur fyrir hönd  kennarans er kannski aðeins í ýktari kantinum, en hvað veit maður.

Við endum aftur í Englandi á svona aðeins hressari nótum með Madness - ekki þessi hrikalega beiskja sem fyrstu tveir söngvarnir bera með sér en samt ekki sérstaklega lofsamleg skólaumfjöllun. "All the teachers in th pub/ passing round the ready rub (sem er annaðhvort áfengi eða tóbak) / trying not to think of/ when the lunch time bell will ring again."

Kannski væri gaman að heyra ef einhver man eftir einhverju alvöru lagi sem er aðeins jákvæðara... en við getum bara tekið það til íhugunar hvað við gerum svo með þessi söngva, sem eru nú allir hver með sínum hætti nokkuð skemmtilegir.

Lög og textar 2 B&B

Ég held áfram að pæla í textum, og að þessu sinni ték ég lagatvennu, og enn er ég í gömlum brýnum, og ekki farið í garðinn þar sem hann er lægstur. Í dag kíkjum við á The River eftir Bruce Springsteen og Aldrei fór ég suður eftir Bubba Morthens. 

Þetta eru hvort tveggja nokkuð áhugaverðir og sterkir textar, sem hafa náð að grípa marga - og heil tónlistarhátíð heitir í höfuðið á laginu hans Bubba! Það er augljóst að texti Bubba er undir áhrifum frá texta Bruce í þessu samhengi, skoðum það betur á eftir, og eins og Bubbi hefur nú talað um þá er formaðurinn mikilvægur áhrifavaldur hjá honum. Textarnir og YouTube vídeó með lögunum eru hér fyrir neðan. 

The River er frábærlega sterkur texti í látleysi sínu. Valið á á sem tákni er vitaskuld ekki frumlegt, en það er hins vegar mjög sterkt. Hér er sögð einföld saga manns með brostna drauma, sem fer of ungur út í hjónaband og fullorðinslíf og hefur misst fótana. Á sama tíma hefur samfélaginu hans hnignað, atvinnuleysi og þurrð á öllum sviðum einkennir líf hans. Við heimsækjum ánna á mismunandi tímum í lífi hans, og áin er lífgjafi og aflvaki.... nema í síðasta skiptið þá er áin þornuð upp. Línan "Is a dream a lie if it don't come true, or is it something worse.."  ljáir laginu ákveðin óhugnað, sem ég næ samt ekki alveg að festa fingur á. Í mínum huga þá er það mikilvægt að í upphafinu þá elskaði hann Mary, en núna er ástin, eins og áin þornuð upp. 

Aldrei fór ég suður er mjög svipuð saga, nema að hún er ekki eins skýr og fjallar um íslenskan alþýðumann á landsbyggðinni. Í þessum texta, og kannski í höfundarverki Bubba í heild sinni, er mjög klofin afstaða til lífsins í þorpinu. Annars vegar er mynd dregin upp af algjörlega heilalausri hörmungatilveru "þrælar alla vikuna, vaðandi slor og salt". Hins vegar er eins og það sé slæmt að unga fólkið fari "hér er ekkert sem heldur í" .... En ef hann "veit að það er til annað líf" er það þá ekki það sem hann ætti að óska börnunum sínum? Augljósu tenginin við á Springsteens er svo erindið um barneignina. Það sem skilur að hér er hins vegar að "sæta dúkkan hans Bensa í Gröf" hefur ekkert tilfinningagildi fyrir aðalpersónuna, sem mér finnst fráhrindandi - ólíkt persónu Bruce, sem lá andvaka á árbakkanum yfirkomin af ást. Að auki er það ekki svo að barneignir á ungum aldri séu líkt því eins heftandi á Íslandi eins og í því þrúgandi kaþólska umhverfi sem Bruce Springsteen á rætur sínar í, svo þessi hluti sögunnar er að mínu viti frekar ósannfærandi og gerir lítið fyrir textann, nema ef vera skildi að mynda tengsl við the River - sem gætu alveg verið rök í sjálfu sér. 

Tónlistarlega séð eru þetta frábær lög að mínu mati, þó að eitís fílingurinn í Aldrei fór ég suður skjóti stundum aðeins yfir markið, og trommurnar, tja, aðeins of mikið - hljómborðið sem opnar og lokar laginu er hins vegar alveg stórkostlegt. Munnharpan í the River er geggjuð, og söngur Bruce með bakröddunum í endanum algjört bjútí.

 

The River

Bruce Springsteen

I come from down in the valley
Where mister when you're young
They bring you up to do like your daddy done
Me and Mary we met in high school
When she was just seventeen
 

We'd ride out of this valley down to where the fields were green

We'd go down to the river
And into the river we'd dive
Oh down to the river we'd ride

 

Then I got Mary pregnant
And man that was all she wrote
And for my nineteenth birthday I got a union card and a wedding coat
We went down to the courthouse
And the judge put it all to rest
No wedding day smiles no walk down the aisle
No flowers no wedding dress

 

That night we went down to the river
And into the river we'd dive
Oh down to the river we did ride, yeah yeah

 

I got a job working construction for the Johnstown Company
But lately there ain't been much work on account of the economy
Now all them things that seemed so important
Well Mister they vanished right into the air
Now I just act like I don't remember
Mary acts like she don't care

 

But I remember us riding in my brother's car
Her body tan and wet down at the reservoir
At night on them banks I'd lie awake
And pull her close just to feel each breath she'd take
Now those memories come back to haunt me
They haunt me like a curse
Is a dream a lie if it don't come true
Or is it something worse That sends me down to the river
Though I know the river is dry
That sends me down to the river tonight, yeah
Down to the river
My baby and I
Oh down to the river we ride, oh
Ooh ooh, ooh ooh
Ooh ooh, ooh ooh

 

 Aldrei fór ég suður

 

Bubbi Morthens

 

Ég vakna oftast þreyttur, varla með sjálfum mér
En ég veit það er til annað líf en það sem ég lifi hér
Og þrá mín hún vakir, meðan þokan byrgir mér sýn
Mig þyrstir í eitthvað annað en gúanó, tékka og vín

Á fiskinum lifir þorpið, þorskurinn er fólkinu allt
Það þrælar alla vikuna, vaðandi slor og salt
Við færibandið standa menn en þeir finna þar enga ró
Flestir þeir ungu komnir suður þar sem að draumunum er nóg

Langa dimma vetur vindurinn smaug í gegnum allt
Kannski var öllum öðrum hlýtt en mér var allaveganna kalt
Það biðu allir eftir sumrinu en biðin var löng og ströng
Bátarnir lágu tómir við kajann í kinnungunum söng

Faðir minn átti drauma sem dóu fyrir lítið fé
Mig dreymdi um að verð'að manni en ég náði honum aðeins í hné
Ég gleymi seint þeim augum, gínandi botnlaust tóm
Gamall maður fyrir aldur fram með brostinn hrjúfan róm

Þegar ég var rétt orðinn sautján, um sumarið barst mér frétt
Að sæta dúkkan hans Bensa í Gröf væri orðin kasólétt
Næturnar urðu langar, nagandi óttinn með
Negldur ég gat ekki tekið til baka það sem hafði skeð

Aldrei fór ég suður, alltaf skorti mig þor
Hvert einasta sumar var því frestað, svo kom haust og svo vetur og vor
Nú er ég kominn á planið og ég pæli ekki neitt
Ég pækla mínar tunnur fyrir það ég fæ víst greitt

Ég hugsa oft um börnin mín, bráðum kemur að því
Að þau bíða ekki lengur, þau fara, hér er ekkert sem heldur í
Enn koma tómir bátarnir og bræðslan stendur auð
Baráttan er vonlaus þegar miðin eru dauð

 

lög og textar 1 - armband Paul Simons

Textar í dægurtónlist eru mér hugleiknir, og þá einkum góðir textar. Þegar dvelja þarf heimavið og taka því rólega má stytta sér stundir með ýmsu, en eitt af því er klárlega að hlusta á góða tónlist, og pæla í henni og textunum. Fyrsta lagið er lag með Paul Simon á efri árum sem heitir Wristband. Þessi texti er einstaklega vel heppnaður. Það sem er svo snilldarlegt er hvernig er farið úr lítilli gamansögu með sterku sjálfsírónísku ívafi (gamla stjarnan sem dyravörðurinn þekkir ekki/ vísun í að stjarnan er lágvaxinn ... ) yfir í pælingar um alheimsbyltingu, misskiptingu - þar sem að tónleikaarmbandið verður að tákni fyrir það hverjir hafa orðið ofan á, og hverjir undir í samfélaginu. Að taka litla hugmynd og stækka hana - og að koma manni algjörlega í opna skjöldu í lok lagsins.

Annað sem gerir þetta verk mjög sjarmerandi er snilldarlega lágstemmd útsetningin og frábær notkun ásláttarhljóðfæra.