Meining

Kláraði nýlega að hlusta á þættina Meining hjá RÚV, þeas. seríuna um kaþólsku á Íslandi. Þetta eru algjörlega frábærir þættir og óhætt að segja að Anna Gyða Sigurgísladóttir sé mikill meistari þessa forms, ítarlegir og djúpir þættir um krefjandi, viðkvæm og flókin málefni og eiginlega finnst mér eins og þarna renni saman listræn vinnubrögð, fræðilegur agi og fyrsta flokks blaðamennska. 

Eitt af því sem ljær þáttunum notalegt og aðlaðandi yfirbragð er hvernig upptökurnar eru ekki dauðhreinsaðar af hljóðum hversdagsins, það glymur í bollum, barnsgrátur heyrist í bakgrunni, einhver er seinn út af umferðarteppu o.s.frv.

Persónu hennar sjálfrar fær líka að vera með án þess að hún trani sér fram og fyrst og fremst er það þessi smitandi og djúpstæði áhugi á ráðgátum lífsins, og í þessu tilfelli hvað er það sem laðar fólk að, og heldur fólki í, stofnun eins og kaþólsku kirkjunni. 

Anna nálgast viðfangsefnið af mikilli næmni og virðingu, án þess að detta í að forðast erfið mál eins og afstöðu kirkjunnar til samkynhneigðra og kynjajafnréttis og erfiðra sögu hennar hérlendis og annars staðar í ýmsum ofbeldismálum.. Hún (og við) erum jafn gáttuð á því öllu saman eftir allt ferðalagið þó við séum sameiginlega stórum fróðari um margt annað.

Annað sem kemur klárlega fram í þessum þáttum er að fólk frá öðrum löndum getur auðveldlega lært íslensku og það er mjög gaman að hlusta á margbreytileika tungumálsins með öðrum hreimum. Það er líka merkilegt að læra hversu magnað starf Jósefssystra var snemma á öldinni og að þar hafi verið mikilvægt framlag í þróun þess sem verður heilbrigðisþjónusta eins og við þekkjum hana í dag. 

Löng og djúp viðtölin er grípandi og áhrifamikil og mér finnst viðtalið við Jónas Sen vera eitt það magnaðasta sem ég hef heyrt í útvarpsþætti. 

Það sem situr samt mest í mér er algjörlega óviðkomandi kaþólskunni. Það er annars vegar frændi systur Clementiu sem er pípulagningameistari. Hann og Anna fara að ræða um hvernig maður laðast að lífsstarfi sínu og hvað það geri að maður helgi sig einhverju, og hann lýsir hvernig hann gerðist pípulagningameistari og hvernig hann upplifði það starf sem mjög mikilvægt og grundvallaratriði fyrir mannlífið, því að leiða vatn til fólks sé eitthvað það almikilvægasta sem hægt sé að gera, þarna náði hún fram einhverju mómenti og sjálfsrýni og sannleika sem snart mig. Hitt var þegar níræða frænka systur Stanislaus var að rifja upp samband sitt á efri árum við Óla (þá látinn fyrir tveimur árum), hvernig þau hefðu dansað og notið lífsins, og þegar hún (maður sér það ekki en heyrir) horfir á myndina af honum og segir "Æ, Óli minn" ....  

Ættu allir að hlusta! Veit svo að það eru líka margar aðrar þáttaraðir sem hún hefur gert sem ég á eftir að hlusta og ég hlakka mikið til! Veisla! 

 

Lagatvenna um margboðuð morð

 Vegna mikillar eftirspurnar hef ég enn á ný þáttinn lagatvenna hér. Hér eru tvö lög um boðuð morð sem við vitum ekki hvort eiga sér stað. Fyrra lagið er I am coming to Paris to kill you með Timber Timbre, hugljúft lag sem vekur aðeins óþægileg hughrif: 

I am coming to Paris to kill you 

Næsta lag er með Dr Gunna, aðeins flóknari og mögulega enn torræðari texti. 

Alltaf á leiðinni

Óvenjuleg viðfangsefni í dægurlögum en hressandi! 

Kalak - Kim Leine

Var að klára þessa mögnuðu og erfiðu bók. Spurður hvernig það væri að skrifa svona hráa og persónulega bók um þá hrikalega af misnotkun, ofbeldi, áföllum og baráttu við fíkn segir Kim að það sé það besta sem hann hafi gert. Sá sem ekki opni sig og lofti út endi eins og Gollum í Hringadrottinssögu. Það er eitthvað í því hvernig Kim skrifar um sjálfan sig sem er merkilegt, bæði mjög beinskeytt og miskunnarlaust; hvorki sentímental né dæmandi. Þar sem ég hef líka lesið grænlandsþríleikinn þá leitar hugurinn eftir mynstrum og maður finnur einhvern óm af aðalpersónum, aukapersónum og stöðum. Flókið samband við trú, bókmenntir, kynlíf, tungumál og ídentítet sem knýr hann áfram bæði á þeirri glötunarleið sem hann fetar framan af ævi og svo líka sem höfundur er ómótstæðileg. Hann skrifar líka alveg ótrúlega djúsí dönsku, með ríkulegum aðeins fornlegum orðaforða og nýja uppáhaldsorðið mitt sem verður að nýrri dönskuslettu er að kverúlera. 

Líka gaman að ég keypti bókina í fornbókabúð á Nörrebro, rétt hjá det Frie, eftir áskorun frá Óla Njáli um að það væri dónalegt að vera alltaf að kíkja við hjá þessum næs gaur án þess að kaupa neitt. Bóksalinn vildi reyndar meina að bókin væri nú líklega að stórum hluta upplogin en það skipti ekki máli hún væri jafngóð fyrir því, en í fyrsta skipti sem ég hitti þennan kall var hann miður sín að þekkja ekki að hreimurinn á dönskunni minni væri íslenskur. 

Draumur um formennsku í húsfélaginu

 (þetta er smá svona pæling og kannski lítil og krúttleg klípusaga) 

Segjum sem svo að ég búi í þokkalega stórri blokk á stórreykjavíkursvæðinu. Ég er frekar svona drífandi karakter og hef miklar skoðanir varðandi rekstur húsfélagsins, og er ekki ánægð með stöðu mála og stefni á framboð á næsta húsfundi. Vandinn er sá að ég er kannski ekki vinsælasti íbúinn og hef gegnum árin strokið nokkrum í húsinu öfugt.

Í borginni starfar fyrirtæki sem heitir "Kosningasmiðjan". Af þessu fyrirtæki er hægt að kaupa þjónustu sem felur í sér hjálpi fólki að ná kjöri, í fyrirtækjum, innan flokka o.s.frv. Fyrirtækið beitir hringingum, sóknum á félagsmiðlum, rógburði og ýmsu öðru sem hjálpar til að koma viðskiptavininum í embætti sem viðkomandi óskar eftir. Einhver tengsl eru milli fyrirtækisins og stórs stjórnámálaflokks. 

Það eru þrjár leiðir til að fá þjónustu hjá þessu fyrirtæki: 

A kaupa þjónustana beint, borga X% út og svo meira ef árangur næst

B falast eftir þjónustunni pro bono

C fá óumbeðið tilboð í þjónustuna

Jafnframt er hægt að velja hvort að maður er bara opin með að hafa átt í þessum viðskiptum eða hvort maður heldur því alveg fyrir sig, seinni kosturinn kann að vera áhrifaríkari. 

Þjónustan er dýr, en ef þetta er mér mikið kappsmál þá er það mín skoðun að þetta verði húsfélaginu fyrir bestu til lengri tíma litið. 

Kostir B og C eru áhugaverðir. B, af hverju ættu þau að hjálpa, og C er enn dularfyllra. 

Í þessu sambandi hugsa ég að það sé enginn ókeypis hádegisverður og líklega væri þá eins og daninn segir underforstået að fyrst þau hjálpuðu mér ættu þau eitthvað inni hjá mér. Ef nefndur flokkur kæmist til valda og upp kæmu einhverjar pælingar með segjum skipulagsmál þá myndi vera reiknað með því að ég væri ekki með mikið vesen í sambandi við það, svo dæmi sé tekið. 

Til skemmri tíma væri það að mínu mati klárlega best fyrir húsið að ég nái kjöri (farið í nauðsynlegt viðhald o.s.frv.) en langtímaafleiðingarnar og svona einhverjar svona pælingar um siðferði og eðlilegan framgang lýðræðis vefjast fyrir mér. 

Hvaða ráð gefið þið mér ef leið C er í boði, ætti ég að leita eftir leið B, nú eða A (segjum sem svo ég eigi nógan pening) - eða ætti ég að forðast Kosningasmiðjuna eins og pestina? 

Málleysingjarnir eftir Pedro Gunnlaug Garcia

 

 Ég var að ljúka við að lesa þessa möguðu skáldsögu. Geggjað verk, að baki liggur greinilega mikil rannsóknarvinna, og í samhengi við Lungu eftir sama höfund sést að glíman við hvernig tráma ferðast í gegnum kynslóðir er Pedro mjög hugleikið. En svo er þessi dans á mörkum og alveg yfir í vísindaskáldskap og sturlaðan og grótesk súrrealisma mér mjög að skapi. Samband okkar við fugla er greinilega líka ofarlega í huga skáldsins..... Kaflarnir um tilveruna í Rúmeníu og afturhvarf til endaloka kommúnismans er líka virkilega djúsí - eftir smá gúggl fann ég nú ekki að þau viðbjóðslegu hjón sem þar ríktu hafi verið í kukli með dýr eins og lýst er í skáldsögunni, en arfleifð þeirra er þó mjög steikt, eins og kemur fram í þessari grein um gervivísindaferil Elenu Ceausescu. Úff. 

Heillandi pælingar Pedros um samfélagsmiðlavæðingu, gervigreind, alkóhólimsma, upplifunarhönnun og erfðaverkfræði eru eitthvað sem ég mæli eindregið með - og svo er hann líka á einhvern mjög óþægilegan hátt mjög fyndin líka. Takk fyrir mig, og hlakka til að sjá meira! Eina sem ergir mig smá er að helsta illmenni sögunnar heiti í höfuðið á einum merkasti hugsuði anarkismans, og ég fatta ekki alveg hvað það á að merkja.... 

Sameiningar og allir í verknám!

Í síðustu viku kom upp umræða að sameina eigi Kvennaskólann og Menntaskólann við Sund og starta nýjum skóla í Stakkahlíð, sem nú um stundir hýsir Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Ein af ástæðum þess að flytja þurfi MS er sögð að húsnæði skólans sé myglað, en svo er víst Stakkahlíðin líka mygluð - svo mögulega væri verið að fara úr myglunni í fúkkann. Rökin fyrir svona sameiningu eru fjárhagsleg hagræðing og einhver samlegðaráhrif sem samkvæmt reiknimeisturum skili til lengri tíma hagnaði. Jafnframt er talað um minnkandi árganga svo þörfin fyrir framhaldsskólapláss muni fara minnkandi á næstu árum.  

Þetta er gott og blessað, en rökin fyrir því að velja þess tilteknu skóla eru ekki augljós. Skólarnir tveir eru mjög ólíkir og í þeim báðum hefur farið mikil vinna í að þróa og prufukeyra fyrirkomulag náms sem má segja að séu á sitthvorum enda e.k. rófs bekkjarkerfis og áfangakerfis. MS er með einhvers konur ofuráfangakerfi með þrjár annir og lotufyrirkomulag, Kvennó með bekkjarkerfi með töluvert miklu vali sem var þróað sem ákveðin fyrirmynd fyrir aðlögun að styttingu framhaldsskólans - og það fyrirkomulag er t.d. að ýmsu leyti fyrirmynd kerfisins sem tekið var upp við styttingu í skólanum mínum, Versló. Bæði þessi kerfi hafa fallið vel í kramið hjá framhaldsskólanemum og mikil aðsókn verið að báðum þessum skólum undanfarin ár. Svo má líka benda á að námsfyrkomulagið í langvinsælasta skóla landsins, sem er víst einmitt Versló, líkist um margt fyrirkomulaginu í Kvennó. Ef sameina á þessa tvo skóla er útilokað að halda í bæði þessi módel og mikil óvirðing við þróunarstarfið í báðum þessum skólum að taka alla þá vinnu og henda henni í ruslið. Miklu nær vær að sameina skóla sem eru með hefðbundnari útfærslur á áfangakerfinu, nú eða að sameina tvo bekkjarskóla (FB/ FÁ, MH/ FÁ, MR/Kvennó, Kvennó/ Versló .... ). Það er aðalsmerki íslenska framhaldsskóla hversu fjölbreytileg flóran er hjá okkur og sveigjanleikinn í kerfinu er mikill. Hins vegar er það svo að bekkjarkerfið er í ákveðinni varnarbaráttu (það virðist ekki henta yfirvöldum þó eftirspurn eftir því sé mikil hjá nemendum) og ég óttast mjög að þessi nýi skóli myndi frekar dám af áfangafyrirkomulaginu í MS en kerfinu í Kvennó. 

Önnur hlið á þessu máli eru áætlanir um að mikið stærri hluti nemenda fari í verknám. Jákvætt er að nýlega hefur eftirspurn eftir verknámi aukist, en hins vegar finnst mér það mjög hæpið að ætla að handstýra stórum hluta árganga í eitthvað tiltekið nám, og velti því mjög fyrir mér hvernig eigi að fara að því. Hér óttast ég að ákveðnir hópar sem fara í bóknám tryggi stöðu sína enn frekar í samfélaginu og hér sé uppskrift að meiri stéttaskiptingu og elítumyndun. Aukin tölvuvæðing, meiri alþjóðasamskipti, breytingar á stöðu íslenskunnar og margt fleira held ég geti einmitt kallað á öflugt bóknám þar sem þekking á tungumálum, samfélaginu og grunngerð þess og flóknari færni tengd tölvum og tækni verði mikilvægari en verknám. Ég veit þetta náttúrulega ekki, en eins og ég hef bloggað um áður þá finnst mér að það eigi að hlusta á það hvað fólk vill þegar boðið er upp á nám en ekki semja einhverjar loftkenndar fimm ára áætlanir sem byggja á heimi sem er að líða undir lok og tengist ekki endilega þeim heimi sem býður okkar í þoku framtíðarinnar. 

Merking eftir Fríðu Ísberg

 

This is the way the world ends

Not with a bang but a whimper.

        

Forsíða skáldsögunnar Merking eftir Fríðu Ísberg er listaverk eftir Kristínu Helgu Ríkharðsdóttur og Kristínu Karólínu Helgadóttur kallar fram í huga mér ljóðið the Hollow Men eftir T.S. Eliot, sem lýkur á þessum ekkert sérstaklega hressandi og margívitnuðu orðum. Saga Fríðu fjallar einmitt um einhvers konar endalok, endalok einhvers sem er kannski ekki alveg ljóst hvað var. Í þessu bloggi ætla ég að setja fram nokkrar pælingar út frá bókinni sem ég vona að hressi og kæti einhverja og veki mögulega einhver viðbrögð.  Rétt er að taka fram að pistilinn innihelur spilliefni fyrir þá sem ekki hafa lesið bókina. 

Fyrst er til þess að taka að þessi skáldsaga tilheyrir geirabókmenntum, hér er á ferðinni vísindaskáldsaga af gerðinni framtíðardystópía. Hér sver hún sig í ætt með 1984 George Orwell, Handmaid's tale Margret Atwood og Clockwork Orange eftir Anthony Burgess. Tengingin sem mér finnst samt áleitnust eru bresku þættirnir Black Mirror, en þættirnir Nosedive og 15 million merits koma upp í hugann. Hér er fjallað um framtíðarsamfélag þar sem fólki er skipt upp í hópa með því að beita sálfræðiprófi sem mælir samkennd. Slík flokkun á fólki er viðvarandi þema í svona bókmenntum, en flokkunarkerfið sem Fríða bíður upp á er óvenjuögrandi - því hvern myndi ekki vilja búa í samfélagi þar sem samkennd einkennir alla sem þú umgengst? Ólíkt samfélagsmiðlavíti t.d. Nosedive þar sem yfirborðskennd like annarra eru það sem skiptir máli, er hér um vísindalegt alvörupróf að ræða samkvæmt rökvísi heims bókarinnar, og í rauninni fáir sem draga gildi þess í efa í bókinni. Samskipti fólks við rafrænar mælingar snjalltækja hefur náð nýjum hæðum í verkinu og ræða allir við rafræna veru sem heitir Zoë sem er arftaki Siri og Alexu. Það eru komnar lestir í Reykjavík og byggð í Viðey. 

Hugmyndin um Merkinguna sem er þungamiðja verkisins er að hægt sé að mæla samkennd með viðbrgöðum við svipbrigðum fólks og þá er viðfangið tengt við heilaskanna af einvherju tagi. Ekki virðist vera hægt að svindla á prófinu með einföldum hætti. Sálfræðingafélag Íslands (SÁL) er leiðandi afl í beitingu þessa prófs. Þeir sem ná prófinu eru svo merktir og fá ákveðinn status í samfélaginu - ákveðin hverfi eru merkt, fyrirtæki o.s.frv. Til stendur að gera merkingu að skyldu fyrir alla og þar með yrði komið á einu alsherjar aðskilnaðarkerfi sem nær yfir allt samfélagið. Þeim sem ekki ná eru svo boðnir sálfræðitímar, og jafnframt eru til lyf sem geta þjónað sem hluti af meðferðinni. Ísland virðist vera leiðandi í heiminum á þessu sviði. 

Eitt af því sem er mjög heillandi og áleitið við sögu Fríðu er hversu aðlaðandi og svona eins og enskir (og kannski Tristan) myndu segja seductive þessi hugmynd er. Mér finnst hérna vera hægt að draga upp hliðstæðu við bólusetningarskyldu sem mörgum er hugstæð á okkar tímum. Nú er að orðið þannig víða um lönd að einungis "merktir" (bólusettir) fá aðgang að ýmsum gæðum (ferðalögum/ ákveðnum störfum/ veitingahúsum).... Eftirlitsiðnaðurinn með Heilsuveru (niðurstaða prófsins birtist einmitt með svipuðu hætti og gögn á Heilsuveru)  og ÍE í fararbroddi blómstrar. Og allt er þetta í nafni lýðheilsu og öryggis, sem er vitaskuld gott og blessað - en merkingin í bók Fríðu hefur mjög sambærilegu hlutverki að gegna - viljum við ekki losna við lygara, fíkla og þjófa úr umhverfi okkar, alveg eins og við viljum ekki smitast af Covid19? Er frelsið, réttur til einkalífs, réttur yfir eigin líkama einhvers virði ef í boði er heilsa og öryggi? 

Tristan og Eyja eru tvær persónur bókarinnar sem eru í vanda vegna sífellt stærri yfirráða merkingarsinna. Ein snilldin hjá Fríðu er að þau koma úr andstæðum samfélagsáttum. Tristan er ungur maður með brotna fortíð sem er mikill andstæðingur prófsins, neitar að sitja það en hefur leiðst út í eiturlyfjaneyslu og afbrot. Eftir því sem sögunni vindur fram fær maður stöðugt meiri og meiri samúð með Tristan og það er augljóst að hann mun ná prófinu þvi hann er mjög empatískur karakter. Fíknin sem hann glímir við, en hann er háður Trexi sem er lyf sem hann fékk fyrst í tengslum við sálfræðimeðferðir sem áttu að gera honum auðveldara að ná prófinu, en kemur síðan í ljós að það er alls ekki góð hugmynd að nota það, en þá er búið að gera heilan hóp fólks að fíklum: og þetta er ábyrgð sálfræðingana sem hafa þvegið hendur sínar af þessu og hampa nú prófinu sínu góða. Tristan er jafnframt notaður af andstæðingum merkingarinnar til að skora samúðarstig. Umræða samtímans um vandamál drengja og ungra karlmanna er endurspegluð með einhverjum hætti hérna og líka pælingar um greiningar, Rítalín og fleira. Þetta eru eldfim og flókin mál. Eyja hins vegar er einhvers konar útrásarvíkingur, ófyrirleitin í viðskiptum og einkalífi hefur hún náð langt í starfi, en nú þegar stefnir í að hún verði að sæta merkingu veit hún að hún mun aldrei ná henni. Hún er líka fíkill og reynir að svindla á prófinu með lyfjanotkun sem tekst ekki, hún lýgur og svindlar en allt kemur fyrir ekki. Þegar við horfum á hana verður freistingin til að segja að kannski væri einmitt bara besta mál að fá svona merkingarskyldu.... En þannig er merkingin ekki bara leið til að afmarka einhverja efri millistétt, málið er flóknara. 

Karlar sem hata konur koma við sögu eins og víðar. Ein aðalpersónan glímir við ótta við eltihrelli og er það mál allt frekar óþægilegt og mjög raunverulegt. Svo er að skilja að hann nái prófinu og þar með er ákvarðað að hann sé ekki hættulegur - en lögreglan virðist í öllu fara eftir niðurstöðum sálfræðilegra mælinga og prófa. Ég er reyndar ekki alveg viss með hvernig á að túlka söguna um Daníel og Vetur, nema að líklega sem viðvörun um að svona fyrirbæri eins og prófið sé í rauninni gervilausn. Svo er annað það að auk þess að vera fórnarlamb misheppnaðra sálfræðitilrauna kemur Tristan frá heimili sem er brotið vegna heimilisofbeldis - og hann og bróðir hans eru í bráðri hættu á að taka á sig syndir föður síns og feðra, og það er alveg morgunljóst að þarna er vandamál sem prófið nálgast það ekki að horfast í augu við eða gera einhverja tilraun til að leysa. Sálfræðileg lausn af þessu tagi leiðir algjörlega hjá sér þær rætur vandamála sem Tristan og fólk i hans stöðu eiga rætur sínar í félagslegu óréttlæti og vanrækslu - þær einblína á einkenni en ekki orsakir. 

Fríða notar tungumálið mjög skemmtilega og sérstaklega varðandi Tristan, sem segir alltaf "einhvern meginn", notar mikla ensku og skilur ekki "að hvetja til dáða" ....og þegar hann er í yfirheyrslu hjá lögreglunni er honum boðinn túlkur. Móðir hans, Alexandría notar líka "einhvern meginn" og þegar hún hittir Vetur, sem er kennari systur Tristans, Naómí, leiðréttir Vetur hana með nokkuð yfirlætislegum hætti. Þessi pæling er mjög áhugaverð og lýsir held ég frekar íslenskum samtíma en nokkurn tíma einhverju framtíðarsamfélagi. 

Líkt og í smokkfiskleiknum, sem ég skrifaði nýlega um er hér ákveðin glíma við mannskilning - í einu af bréfunum til Laílu skrifar Tea "undir mjúkum feldinum er dýr sem er gráðugt og grimmt og hugsar bara um eitt: að lifa af." (194) Þarna lýsir hún hreinræktaðri sýn í anda Thomas Hobbes - og spurnigin hvort að allt með merkninguna sé ekki í raun í þessum anda (þó hún setji þetta reyndar fram sem rök á móti henni). Hobbes taldi að við þyrftum einvaldinn (Leviathan) til að hemja okkur; í heimi merkingar hefur prófið, sálfræðingarnir, lyfin og allt batteríið komið í stað hans til að halda okkur í farvegi sem er samfélagslega ásættanlegur. 

Eliot var eitthvað tens á því að allt væri á leið til fjandans þarna fyrri hluti 20. aldar, og er enn er allt á leið þangað - til að tengja við annað verk tilvísað hér í upphafi - holu mennirnir eru í raun appelsínur með gangverk - við erum ekki heilar manneskjur heldur bara safn merkimiða sem einhver nafnlaus kerfi klína á okkur.